ONDERZOEK
Amsterdam UMC’ers buitengewoon
veerkrachtig
Maart 2020. De wereld staat op zijn kop. Ook in Amsterdam UMC verandert het leven van de ene op de andere dag. Zorgmedewerkers werken hard om patiënten te helpen – soms met gevaar voor eigen gezondheid. De coronacrisis vraagt veel van iedereen. Hoe houd je je dan staande? Jonne Sikkens, Marije Bomers, Ayesha Lavell en Joeri Tijdink onderzochten tijdens de pandemie de mentale gezondheid van verpleegkundigen en artsen bij Amsterdam UMC. Maar liefst 400 collega’s deden mee. “Iedereen wilde graag leren van wat er gebeurde.”
Tekst: Jeroen Kleijne - Beelden: Shutterstock en ANP
Eerste golf
“Werken tijdens de pandemie was voor iedereen heel intens”, benadrukt projectleider en internist Jonne Sikkens. “Sommigen bloeiden op, anderen hadden het heel zwaar. In maart 2020 ben ik met hoofdonderzoeker Marije Bomers en haar collega’s al begonnen met de studie. Dus midden in de eerste COVID-19-golf. In eerste instantie onderzochten we met name het bloed van onze zorgmedewerkers: wanneer en hoe raken ze nou besmet? Maar later hebben we dat uitgebreid naar een onderzoek naar hun mentale gezondheid. Vooral eerste onderzoeker Ayesha Lavell heeft daarin goed werk verricht.”
Klachten
Tussen oktober 2020 en maart 2023 vulden minimaal 400 medewerkers van Amsterdam UMC vijf keer een vragenlijst in over hun mentale gezondheid. Jonne: “Bij dit onderzoek was het heel makkelijk om deelnemers te vinden. Iedereen wilde graag leren van wat er gebeurde.” Psychiater-onderzoeker Joeri Tijdink: “Uit China en Italië hoorden we al snel dat mentale gezondheidsklachten veel voorkwamen, waaronder depressie en PTSS. We waren dus benieuwd hoe dit bij ons zou zijn, en we maakten ons ook zorgen. Medewerkers hebben vragenlijsten beantwoord over onder andere depressie, angst, stress en slapeloosheid, maar ook over veerkracht, betrokkenheid en bevlogenheid. Je kunt geen diagnose stellen, maar wel meten hoe vaak bepaalde klachten voorkomen en hoe ernstig het is.”
Emotionele belasting
Vooral eind 2021 namen klachten van depressie, angst en stress onder zorgmedewerkers duidelijk toe, door een combinatie van werkdruk en voortdurende coronamaatregelen. Opvallend genoeg liepen de mentale klachten ongeveer synchroon met het aantal infecties en IC-opnames. Joeri: “Ziekenhuizen werden overspoeld door grote hoeveelheden patiënten, van wie er veel overleden. De familie mocht vaak niet aanwezig zijn. Uit onze onderzoeken blijkt dat dit voor zowel de patiënten als voor onze medewerkers een flinke emotionele en morele belasting was.”
Veerkracht
Ondanks alles waren de klachten aan het eind van de pandemie weer op het niveau van begin 2020. Jonne: “Heel bijzonder is dat je in de grafieken duidelijk ziet dat de mentale klachten toenemen tot aan december 2021 en daarna weer afnemen. Daaraan zie je duidelijk hoe veerkrachtig verpleegkundigen en dokters kunnen zijn. Dat is een mooie bevinding uit ons onderzoek.”
Interviews
Als aanvulling op de eerste studie heeft coassistent Anne Schramade in 2024 samen met twee collega’s twintig interviews gedaan. Voor dit kwalitatief onderzoek spraken ze met tien verpleegkundigen met relatief veel mentale klachten en tien met weinig klachten. De resultaten worden binnenkort gepubliceerd. “Opvallend was voor mij vooral dat de verpleegkundigen die in eerste instantie meer mentale klachten hadden, zich dat een jaar na de pandemie niet goed konden herinneren. En ook niet meer konden duiden waar dat aan lag. Juist de medewerkers met minder klachten hadden eigenlijk te weinig tijd genomen om erbij stil te staan hoe lastig het allemaal was.” Anne vond het heel leerzaam om deze gesprekken te voeren met collega’s. “Ik had niet verwacht dat er zo’n verschil zou zijn tussen de ervaringen van toen en hoe ze daarop terugkeken. Een opvallende conclusie was voor mij de invloed van saamhorigheid binnen teams. Het lijkt erop dat dit een beschermende factor is tegen het ontwikkelen van mentale klachten.”
24 maart 2020, aangepaste ontvangst op locatie AMC
Eigen team
De aanbevelingen van de onderzoekers richten zich dan ook onder meer op behoud van de teams. Jonne: “Onze zorgmedewerkers zijn elke dag bezig om problemen op te lossen en de juiste zorg te verlenen. Dat kunnen ze ontzettend goed en dat doen ze binnen hun eigen team. Ik hoop natuurlijk niet dat er weer zo’n crisis komt, maar dan is het goed als mensen in hun eigen team blijven werken. En daar de verantwoordelijkheid en autonomie krijgen om op lokaal niveau hun eigen problemen op te lossen. Iedereen wordt op die manier blijer en trotser.”
24 maart 2020, kindertekeningen op de loopbrug van locatie AMC
Minder klachten
Een positieve uitkomst van de kwantitatieve studie was verder dat de mentale klachten onder zorgmedewerkers van Amsterdam UMC minder waren dan bij hun buitenlandse collega’s. Joeri: “In vergelijking met andere landen viel dat erg mee. Het is interessant om te kijken waar dat aan ligt. Hebben onze verpleegkundigen een grotere weerbaarheid? Is het een beschermende factor als er ‘peer support’ is, de steun van collega’s? Of het gevoel dat je in je werk echt het verschil kunt maken? Dat zijn allemaal factoren die hebben meegespeeld. Ik was zelf heel blij dat ik tijdens de pandemie actief kon zijn als zorgmedewerker. Ik mocht naar buiten, naar mijn werk toe, waar ik een echte bijdrage kon leveren. Hoe complex het ook was. Dat gaf veel voldoening. Op zo’n moment heb je nog meer het gevoel dat je vak er echt toe doet.”
Een andere vraag die aan bod kwam in het onderzoek was of mensen erover dachten om in de zorg te blijven werken. Jonne: “Op het slechtste moment van de pandemie overwoog een aanzienlijk deel van de ondervraagden om ander werk te gaan doen. Bij de mensen in de directe patiëntenzorg was dat nog meer. Dat verschil was in 2023 weer helemaal verdwenen, maar helaas denkt nog steeds een kwart er af en toe aan de zorg te verlaten.
Lessen
Alles overziend heeft Amsterdam UMC tijdens de pandemie veel veerkracht laten zien. Jonne: “Over de hele organisatie is het lastig om een uitspraak te doen, maar de mensen die zorg verlenen zijn inderdaad behoorlijk veerkrachtig gebleken. Mijn persoonlijke observatie is dat mensen ook na de pandemie flink hebben doorgewerkt – alsof er weinig gebeurd is. De meesten werken hier nog steeds met veel plezier. Natuurlijk zijn er bij mensen ook zichtbare en onzichtbare littekens, daar moeten we oog voor hebben.”
Aanbevelingen uit het onderzoek zijn onder meer versterking van de autonomie en het teamgevoel, en de ‘peer support’ goed organiseren. Jonne: “Het personeel is goed in staat om problemen op te lossen, laat ze dat ook tijdens een crisis zelf doen. En zorgmedewerkers kunnen prima onderscheid maken tussen echt goed bedoelde en meer symbolische hulp. Wat je doet, moet wel waarachtig zijn.” Anne: “Tijdens de pandemie was er op een gegeven moment het applaus, maar na de cao-onderhandelingen over een nieuw salaris waren veel mensen toch teleurgesteld. Dat moet meer in balans zijn.” •
Tips voor toekomstige crisissituaties
• Investeer in een goede sfeer op elke afdeling.
• Organiseer goede ‘peer support’.
• Houd de teams bij elkaar.
• Praat thuis of op je werk over je mentale problemen.
Amsterdam UMC’ers buitengewoon
veerkrachtig
ONDERZOEK
Tips voor toekomstige crisissituaties
• Investeer in een goede sfeer op elke afdeling.
• Organiseer goede ‘peer support’.
• Houd de teams bij elkaar.
• Praat thuis of op je werk over je mentale problemen.
Minder klachten
Een positieve uitkomst van de kwantitatieve studie was verder dat de mentale klachten onder zorgmedewerkers van Amsterdam UMC minder waren dan bij hun buitenlandse collega’s. Joeri: “In vergelijking met andere landen viel dat erg mee. Het is interessant om te kijken waar dat aan ligt. Hebben onze verpleegkundigen een grotere weerbaarheid? Is het een beschermende factor als er ‘peer support’ is, de steun van collega’s? Of het gevoel dat je in je werk echt het verschil kunt maken? Dat zijn allemaal factoren die hebben meegespeeld. Ik was zelf heel blij dat ik tijdens de pandemie actief kon zijn als zorgmedewerker. Ik mocht naar buiten, naar mijn werk toe, waar ik een echte bijdrage kon leveren. Hoe complex het ook was. Dat gaf veel voldoening. Op zo’n moment heb je nog meer het gevoel dat je vak er echt toe doet.”
Een andere vraag die aan bod kwam in het onderzoek was of mensen erover dachten om in de zorg te blijven werken. Jonne: “Op het slechtste moment van de pandemie overwoog een aanzienlijk deel van de ondervraagden om ander werk te gaan doen. Bij de mensen in de directe patiëntenzorg was dat nog meer. Dat verschil was in 2023 weer helemaal verdwenen, maar helaas denkt nog steeds een kwart er af en toe aan de zorg te verlaten.
Lessen
Alles overziend heeft Amsterdam UMC tijdens de pandemie veel veerkracht laten zien. Jonne: “Over de hele organisatie is het lastig om een uitspraak te doen, maar de mensen die zorg verlenen zijn inderdaad behoorlijk veerkrachtig gebleken. Mijn persoonlijke observatie is dat mensen ook na de pandemie flink hebben doorgewerkt – alsof er weinig gebeurd is. De meesten werken hier nog steeds met veel plezier. Natuurlijk zijn er bij mensen ook zichtbare en onzichtbare littekens, daar moeten we oog voor hebben.”
Aanbevelingen uit het onderzoek zijn onder meer versterking van de autonomie en het teamgevoel, en de ‘peer support’ goed organiseren. Jonne: “Het personeel is goed in staat om problemen op te lossen, laat ze dat ook tijdens een crisis zelf doen. En zorgmedewerkers kunnen prima onderscheid maken tussen echt goed bedoelde en meer symbolische hulp. Wat je doet, moet wel waarachtig zijn.” Anne: “Tijdens de pandemie was er op een gegeven moment het applaus, maar na de cao-onderhandelingen over een nieuw salaris waren veel mensen toch teleurgesteld. Dat moet meer in balans zijn.” •
24 maart 2020, kindertekeningen op de loopbrug van locatie AMC
Eigen team
De aanbevelingen van de onderzoekers richten zich dan ook onder meer op behoud van de teams. Jonne: “Onze zorgmedewerkers zijn elke dag bezig om problemen op te lossen en de juiste zorg te verlenen. Dat kunnen ze ontzettend goed en dat doen ze binnen hun eigen team. Ik hoop natuurlijk niet dat er weer zo’n crisis komt, maar dan is het goed als mensen in hun eigen team blijven werken. En daar de verantwoordelijkheid en autonomie krijgen om op lokaal niveau hun eigen problemen op te lossen. Iedereen wordt op die manier blijer en trotser.”
24 maart 2020, aangepaste ontvangst op locatie AMC
Veerkracht
Ondanks alles waren de klachten aan het eind van de pandemie weer op het niveau van begin 2020. Jonne: “Heel bijzonder is dat je in de grafieken duidelijk ziet dat de mentale klachten toenemen tot aan december 2021 en daarna weer afnemen. Daaraan zie je duidelijk hoe veerkrachtig verpleegkundigen en dokters kunnen zijn. Dat is een mooie bevinding uit ons onderzoek.”
Interviews
Als aanvulling op de eerste studie heeft coassistent Anne Schramade in 2024 samen met twee collega’s twintig interviews gedaan. Voor dit kwalitatief onderzoek spraken ze met tien verpleegkundigen met relatief veel mentale klachten en tien met weinig klachten. De resultaten worden binnenkort gepubliceerd. “Opvallend was voor mij vooral dat de verpleegkundigen die in eerste instantie meer mentale klachten hadden, zich dat een jaar na de pandemie niet goed konden herinneren. En ook niet meer konden duiden waar dat aan lag. Juist de medewerkers met minder klachten hadden eigenlijk te weinig tijd genomen om erbij stil te staan hoe lastig het allemaal was.” Anne vond het heel leerzaam om deze gesprekken te voeren met collega’s. “Ik had niet verwacht dat er zo’n verschil zou zijn tussen de ervaringen van toen en hoe ze daarop terugkeken. Een opvallende conclusie was voor mij de invloed van saamhorigheid binnen teams. Het lijkt erop dat dit een beschermende factor is tegen het ontwikkelen van mentale klachten.”
Eerste golf
“Werken tijdens de pandemie was voor iedereen heel intens”, benadrukt projectleider en internist Jonne Sikkens. “Sommigen bloeiden op, anderen hadden het heel zwaar. In maart 2020 ben ik met hoofdonderzoeker Marije Bomers en haar collega’s al begonnen met de studie. Dus midden in de eerste COVID-19-golf. In eerste instantie onderzochten we met name het bloed van onze zorgmedewerkers: wanneer en hoe raken ze nou besmet? Maar later hebben we dat uitgebreid naar een onderzoek naar hun mentale gezondheid. Vooral eerste onderzoeker Ayesha Lavell heeft daarin goed werk verricht.”
Klachten
Tussen oktober 2020 en maart 2023 vulden minimaal 400 medewerkers van Amsterdam UMC vijf keer een vragenlijst in over hun mentale gezondheid. Jonne: “Bij dit onderzoek was het heel makkelijk om deelnemers te vinden. Iedereen wilde graag leren van wat er gebeurde.” Psychiater-onderzoeker Joeri Tijdink: “Uit China en Italië hoorden we al snel dat mentale gezondheidsklachten veel voorkwamen, waaronder depressie en PTSS. We waren dus benieuwd hoe dit bij ons zou zijn, en we maakten ons ook zorgen. Medewerkers hebben vragenlijsten beantwoord over onder andere depressie, angst, stress en slapeloosheid, maar ook over veerkracht, betrokkenheid en bevlogenheid. Je kunt geen diagnose stellen, maar wel meten hoe vaak bepaalde klachten voorkomen en hoe ernstig het is.”
Emotionele belasting
Vooral eind 2021 namen klachten van depressie, angst en stress onder zorgmedewerkers duidelijk toe, door een combinatie van werkdruk en voortdurende coronamaatregelen. Opvallend genoeg liepen de mentale klachten ongeveer synchroon met het aantal infecties en IC-opnames. Joeri: “Ziekenhuizen werden overspoeld door grote hoeveelheden patiënten, van wie er veel overleden. De familie mocht vaak niet aanwezig zijn. Uit onze onderzoeken blijkt dat dit voor zowel de patiënten als voor onze medewerkers een flinke emotionele en morele belasting was.”
Tekst: Jeroen Kleijne - Beelden: Shutterstock en ANP
Maart 2020. De wereld staat op zijn kop. Ook in Amsterdam UMC verandert het leven van de ene op de andere dag. Zorgmedewerkers werken hard om patiënten te helpen – soms met gevaar voor eigen gezondheid. De coronacrisis vraagt veel van iedereen. Hoe houd je je dan staande? Jonne Sikkens, Marije Bomers, Ayesha Lavell en Joeri Tijdink onderzochten tijdens de pandemie de mentale gezondheid van verpleegkundigen en artsen bij Amsterdam UMC. Maar liefst 400 collega’s deden mee. “Iedereen wilde graag leren van wat er gebeurde.”